Thừa Thiên Huế Thừa Thiên Huế
Cao Đỉnh – một trong chín đỉnh đồng tại Hoàng cung Huế, mang đến những câu chuyện và truyền thuyết đầy hấp dẫn về con ngựa trong văn hóa Việt Nam. Từ Tướng mã kinh đến Thánh Gióng, và Cửu Đỉnh Huế được UNESCO công nhận, tất cả tạo nên một bức tranh đa chiều về ngựa trong lịch sử và truyền thống của dân tộc.
Ngựa – Loài vật đa dạng và đặc điểm
Ngựa, chủng loại rất nhiều, có giống quen sống ở vùng núi, có giống sinh sống ở đồng bằng, có giống thường sống ở cao nguyên. Người rành ngựa cho biết, giống ngựa sinh sản ở miền Tây Bắc thường hay, ở miền Đông Nam thì kém.
Có sách chuyên chép về phép xem tướng ngựa gọi là Tướng mã kinh. Con ngựa oai phong phải có các đặc điểm sau: ngựa có mắt đếm (ở khuỷu chân trước), không có túi mật và mỗi chân một móng.
Theo sách Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn, ngựa tốt cần đầu to, vuông; mắt sáng; xương sống cứng; bụng thon; bốn chân dài; quầng mắt cao; mũi to; đầu mũi có chữ vương (王); trong mồm đỏ; ống xương chân tròn, dài; tai gần nhau mà vểnh về đằng trước, vai nhỏ mà dày. Những con ngựa hay, ngựa tốt được gọi là tuấn mã.
Có một giống ngựa siêu việt hơn cả là long mã, là con vật được kết hợp giữa ngựa và rồng, đi nhanh như gió. Hình tượng long mã vẫn thấy rất nhiều ở Huế, được đắp nổi trên bình phong dựng trước các ngôi đình, đền, phủ đệ ông hoàng, bà chúa để trấn yểm, cầu mong mọi điều tốt lành.
Lịch sử và truyền thuyết về ngựa
Sách Lễ ký cho biết, ngày trước, xa giá của thiên tử đi ra theo mùa thắng vào xe một sắc ngựa, tháng mạnh xuân thắng ngựa thương long, tháng mạnh hạ thắng ngựa xích lưu, tháng mạnh thu thắng ngựa bạch lạc, tháng mạnh đông thắng ngựa thiết ly để ứng với ngũ hành tạo nên những sự may mắn.
Theo truyền thuyết, vào thời Hùng Vương thứ VI, có con ngựa sắt đã hóa thành chiến binh bất tử. Khi giặc Ân xâm lược nước ta, theo tiếng gọi non sông, cậu bé làng Gióng xin vua cho ra trận đánh giặc. Cậu chỉ xin đúc một con ngựa và một cây roi bằng sắt. Khi ngựa và roi đúc xong thì cậu bé vươn vai một cái, tự nhiên cao lớn lên một trượng, rồi nhảy lên mình ngựa cầm roi đi đánh giặc. Phá được giặc Ân rồi, chàng Gióng phi ngựa đến núi Sóc Sơn, bỏ hết công trạng lại hạ giới, bay thẳng về trời. Vua nhớ ơn, truyền lập đền thờ ở làng Gióng, về sau phong làm Phù Đổng Thiên Vương.
Cửu Đỉnh Huế – Biểu tượng về ngựa
Năm Minh Mạng thứ 17, 1836, đúc xong Cửu Đỉnh, nhà vua cho chạm khắc hình tượng con ngựa vào thân Anh Đỉnh. Trải qua gần 200 năm phơi mình dưới mưa sa gió táp, Cửu Đỉnh Huế vẫn hiện hữu trường tồn, những phù điêu quanh chín thân đỉnh vẫn ánh lên những đường nét tinh xảo màu đồng thau. Cửu Đỉnh được xem như “Một bộ Đại Nam nhất thống chí bằng hình ảnh vô cùng độc đáo được đúc khắc trên Cửu Đỉnh đồng đồ sộ đầu tiên của Việt Nam”.
Năm 2012, Cửu Đỉnh Huế được công nhận là Báu vật quốc gia. Ngày 8/5/2024, chùm phù điêu Cửu Đỉnh đồng tại Đại Nội Huế của Việt Nam được ghi danh vào Danh sách Di sản tư liệu châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO.
Ngựa trong văn hóa và truyền thống
Mã tức con ngựa còn gọi là ngọ, theo văn hóa phương Đông, ngựa là con vật thông minh được chọn vào Thiên can và Địa chi. Người biết xem tướng nói rằng, ai cầm tinh con ngựa bản tính lăng xăng, hay chạy, thích xê dịch. Người "tuổi ngựa" nước ta nổi tiếng cũng nhiều, như vua Lý Nhân Tông, Hồ Quý Ly, các danh sĩ như Tuệ Tĩnh, Lê Quý Đôn, Nguyễn Đình Chiểu, Trần Trọng Kim, Phạm Phú Tiết, Trần Quý Cáp, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Bính.
Cụ Phan Chu Trinh, quê Tam Kỳ, Quảng Nam, là nhà thơ, nhà văn, nhà hoạt động chính trị, tự là Tử Cán, hiệu Tây Hồ, biệt hiệu Hy Mã. Biệt hiệu Hy Mã của cụ được lấy từ điển tích Hy Mã, ám chỉ người tài giỏi, chí lớn, có tấm lòng trung trinh với đất nước, khát vọng vươn tới thái bình.
Ngựa trong tâm linh và dự báo
Mùa xuân 2026, theo Can – Chi âm lịch là năm Bính Ngọ, con ngựa giữ chức hành khiển, quan sát mọi việc của thế gian trong một năm. Năm Bính Ngọ là Thiên Hà Thủy, thuộc Hỏa, Ngọ lại là nơi ngũ hành hỏa vượng nhưng nạp âm nên gọi Thủy. Năm mới Bính Ngọ mong rằng sẽ có nhiều thuận lợi cho sự phát triển, mùa màng bội thu, đất nước an yên, phồn vinh và hạnh phúc.
Nguồn thông tin được tham khảo từ: huengaynay.vn
Nội dung được biên tập, sáng tạo thêm bởi: thuathienhue.org
